Ergens onderweg zijn we een beetje kwijtgeraakt hoe samenleven eigenlijk werkt. We zijn steeds beter geworden in het aanwijzen van verschillen, maar lijken steeds minder goed in het omgaan ermee. Alsof het leven een wedstrijd is geworden waarin iedereen vooral wil winnen en niemand meer weet wat de prijs is.

Van sociale media naar sociale tegenstellingen
Ik ben inmiddels alweer een paar jaar geleden gestopt met sociale media. Mastodon heb ik nog even geprobeerd, in de hoop daar een wat prettiger digitaal onderkomen te vinden. Dat bleek vooral een verhuizing van de ene tegenstelling naar de andere, zij het met een wat linkser sausje. Natuurlijk mis ik soms de snelle berichtjes en de contacten. Tegelijkertijd ben ik blij dat ik een heleboel verontwaardiging, ruzie en digitale moddergevechten niet meer meekrijg. Mijn bloeddruk heeft er vermoedelijk baat bij.
Gelukkig leven we in een land waar je een eigen mening mag hebben en waar we het grondig met elkaar oneens mogen zijn. Dat is een groot goed. Maar een democratische samenleving is meer dan een verzameling mensen die allemaal hun eigen gelijk mogen verkondigen. Het is een samenlevingsvorm waarin we het met elkaar eens moeten zien te worden, waarin we elkaar iets gunnen en elkaar op zijn minst proberen te verdragen. Democratie betekent immers ook dat je rekening houdt met mensen die anders denken dan jij. Zelfs met mensen die je liever niet op je verjaardag uitnodigt.
Wie bewaakt eigenlijk de macht?
Juist die democratische basis staat zwaar onder druk. Een paar zilverrug mannetjes bepalen tegenwoordig met groot machtsvertoon opnieuw de wereldorde. Een handvol nerds heeft ondertussen zoveel macht vergaard dat ze met algoritmes onze normen, waarden en wereldbeelden kunnen beïnvloeden. En dat alles onder het mom van vrijheid, vooruitgang en commercieel succes. De vraag wie deze mensen eigenlijk controleert, lijkt steeds minder vaak gesteld te worden.
Neem de staat Israël. Een Joodse man trekt tijdens de Kristallnachtherdenking een rode lijn en bepaalt dat kritiek op het optreden van Israël, inclusief het vernietigen van een bevolkingsgroep, als antisemitisme moet worden beschouwd. Daarmee wordt een buitengewoon belangrijk begrip als antisemitisme gebruikt om kritiek op het handelen van een staat in diskrediet te brengen. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling. Het Jodendom is geen staat en Joodse mensen zijn niet verantwoordelijk voor het handelen van de Israëlische regering. Maar omgekeerd mag kritiek op die regering ook niet worden gesmoord door haar automatisch gelijk te stellen aan Jodenhaat. Het bestrijden van antisemitisme is noodzakelijk, maar mag nooit een vrijbrief worden om een staat buiten iedere morele en politieke discussie te plaatsen.
We zijn vergeten dat we samenleven
Tegenstellingen en chaos zijn inmiddels vaste ingrediënten van onze dagelijkse nieuwsvoorziening. Ik ben het grondig met je oneens en maak dat verschil zo groot mogelijk, liefst zo hard en zo vaak dat er uiteindelijk geen ruimte meer overblijft voor een dialoog. We zijn voor of tegen geworden, en dan ook meteen hartgrondig. Een tussenweg lijkt verdacht veel op verraad.
Het verdrietige is dat dit nauwelijks nog iets met politieke kleur of geloof te maken lijkt te hebben. Of je nu transgender, Joods, christelijk, atheïst, links, rechts, gekleurd, gehandicapt of autistisch bent, uiteindelijk ben je een mens. Toch lijkt dat gegeven ons steeds minder te interesseren zodra iemand niet in ons eigen hokje past. We hebben zoveel hokjes bedacht dat je bijna een plattegrond nodig hebt om jezelf terug te vinden. En ondertussen vechten we om welk hokje de meeste aandacht krijgt.
Ook ons collectieve geheugen rondom de Tweede Wereldoorlog verdwijnt langzaam. De generatie die de oorlog zelf heeft meegemaakt, wordt steeds kleiner. Daarmee verdwijnt ook een deel van de herinnering aan wat er kan gebeuren wanneer mensen worden gereduceerd tot hun afkomst, geloof of overtuiging. Dat biedt ruimte aan populistische politiek en aan mensen die eenvoudige antwoorden beloven op ingewikkelde vraagstukken. Terwijl we soms juist maatregelen nodig hebben die niet populair zijn, maar wel noodzakelijk. Vrijheid en democratie zijn geen vanzelfsprekendheden die zichzelf in stand houden.
Welvaart heeft ook een achterkant
En dan onze eigen verantwoordelijkheid. Wanneer je leest dat de mensen in Bangladesh die onze kleding in elkaar zetten moeten staken om meer dan negentig euro per maand te verdienen, schaam je je toch je ogen uit je hoofd? Wij kunnen voor een paar euro een nieuw shirt kopen, terwijl de mensen die het maken nauwelijks van hun loon kunnen leven. Blijkbaar is onze goedkope welvaart voor een deel gebaseerd op de armoede van anderen. Dat vinden we kennelijk acceptabel zolang het prijskaartje in de winkel maar aantrekkelijk blijft.
Misschien is dat wel de kern van mijn ongemak. We zijn zo druk met onze eigen overtuigingen, belangen en gelijk dat we vergeten dat we onderdeel zijn van een groter geheel. We spreken over vrijheid, maar vergeten verantwoordelijkheid. We spreken over gelijkheid, maar accepteren ongelijkheid zodra die buiten ons blikveld valt. We roepen om respect, maar hebben steeds minder respect voor mensen die ons tegenspreken.
Uiteindelijk zijn we gewoon mensen
En nee, ik ben niet rechts of links, woke of anti-woke, christen of atheïst. Ik ben een mens die onderdeel wil zijn van een samenleving. Een samenleving waarin je kritisch mag zijn, waarin macht bevraagd mag worden en waarin je niet eerst tot het juiste kamp hoeft te behoren om gehoord te worden.
Ik wil niet dat iedereen hetzelfde denkt. Dat zou trouwens ook een tamelijk saaie boel worden. Ik wil wel dat we elkaar blijven zien als mensen, met dezelfde behoefte aan waardigheid, vrijheid en een leefbare toekomst.
Daarvoor hoef je het niet met elkaar eens te zijn. Je moet alleen bereid zijn om samen te blijven leven. En dat lijkt me inmiddels al een hele opgave.






