Wie door Frankrijk fietst, ontdekt dat een dorp zich niet altijd houdt aan het beeld dat wij er thuis zorgvuldig van hebben gemaakt. Je verwacht een pleintje met platanen, een café waar drie mannen al sinds 1978 dezelfde discussie voeren en natuurlijk een bakker. Want een Frans dorp zonder bakker is eigenlijk gewoon een verzameling huizen met een kerk ertussen.
Toch verdwijnt die bakker steeds vaker uit het straatbeeld. Soms is er nog een bord waarop staat dat hier ooit brood werd verkocht, maar achter de etalage bevindt zich inmiddels iets anders. Opvallend vaak een kapper.
Van eerste levensbehoefte naar goed geknipt
De bakker vervulde altijd een bijna vanzelfsprekende functie. Je ging er niet alleen heen voor brood, maar ook om vast te stellen wie er nog leefde, wie er verhuisd was en waarom de auto van de buurvrouw gisteren zo laat thuiskwam. Dat laatste wist de bakker meestal niet, maar degene vóór je in de rij toevallig wel.
De bakkerij was daarmee een winkel en sociaal netwerk in één, zonder wachtwoord, abonnement of privacyverklaring. Bovendien kwam je er vrijwel dagelijks. Brood heeft namelijk de sympathieke eigenschap dat het oud wordt. Economisch gezien is dat bijzonder praktisch. Een klant die maandag een brood koopt, heeft daarmee het probleem voor dinsdag nog niet opgelost.
Toch hebben juist veel kleine bakkers het moeilijk. Energie is duur, personeel is schaars en wie brood wil bakken op het moment dat anderen nog bezig zijn met de vraag of ze naar bed zullen gaan, moet over een karakter beschikken dat niet overal meer wordt gekweekt. Ondertussen rijden mensen gemakkelijker naar een supermarkt buiten het dorp, waar het brood tussen de tandpasta en het kattenvoer ligt te wachten.
En zo verdwijnt langzaam een plek waar niet alleen brood werd gemaakt, maar ook gemeenschap.
De stille opmars van de schaar
Maar een leeg winkelpand blijft in Frankrijk kennelijk niet lang onbehaard. Waar de bakker vertrekt, lijkt opvallend vaak een kapper te verschijnen. Dat is misschien minder vreemd dan het klinkt.
Een kapsel kun je namelijk moeilijk via internet bestellen. Je kunt het proberen, maar de bezorger zal vermoedelijk weinig enthousiasme tonen wanneer je hem vraagt ook even de achterkant bij te werken. De kapper beschikt over iets waar veel lokale ondernemers alleen nog maar van kunnen dromen: een klant die fysiek aanwezig moet zijn.
Dat gezegd hebbende, biedt dit ook een geweldige zakelijke kans voor de kapper, want ze beschikken over een grondstof waar elke ondernemer jaloers op zou zijn. Het haar wordt lokaal geproduceerd, er zijn geen verzendkosten nodig om de grondstof te verkrijgen of het eindproduct te verzenden, en bovendien groeit het haar na elke behandeling weer aan. De klant levert de grondstof en komt om de paar weken terug naar de salon, omdat de natuur het haar weer laat aangroeien.
Wanneer je het zo bekijkt, is haar misschien wel het perfecte circulaire bedrijfsmodel. De productie vindt plaats op het hoofd van de klant, de voorraad wordt vanzelf aangevuld en voor het transport komt de grondstof op eigen benen naar de winkel. Daar kan menig logistiek manager slechts stil van worden.
Een economie met een spiegel
Toch zit er achter deze wat wonderlijke wisseling van bakker naar kapper iets interessants. Veel van wat vroeger lokaal werd gekocht, kan tegenwoordig elders goedkoper, sneller of gemakkelijker worden verkregen. Voor brood rijden we naar de supermarkt, kleding komt per pakketdienst en spullen waarvan we vorige week nog niet wisten dat we ze nodig hadden, worden morgen bezorgd.
Maar sommige dingen laten zich niet zo eenvoudig op afstand organiseren. Een kapper moet dichtbij zijn. Net als een café, een vereniging, een buurman met gereedschap en iemand die werkelijk naar je luistert. Dat zijn allemaal zaken waarvan de economische waarde zich slecht in een spreadsheet laat vangen, terwijl je het onmiddellijk merkt wanneer ze verdwijnen.
Misschien is dat wel de ironie. We hebben een economie gebouwd die buitengewoon goed is geworden in het verplaatsen van producten, maar aanzienlijk minder bedreven is in het bewaren van plekken waar mensen elkaar vanzelfsprekend ontmoeten.
De bakker verkocht brood, maar leverde ongemerkt ook nabijheid. Pas wanneer hij verdwenen is, ontdekken we dat die tweede dienst nooit op de kassabon heeft gestaan.
De kapper als laatste dorpsinstituut
Gelukkig neemt de kapper een deel van die functie over. Daar wordt nog gepraat zonder dat iemand eerst een vergadering hoeft in te plannen. Er wordt geluisterd, soms zelfs terwijl men met een schaar vlak naast je oor staat, wat de bereidheid tot wederzijds respect vermoedelijk bevordert.
De kapsalon is daarmee misschien een van de laatste plekken waar commercie en gemeenschap elkaar nog op betrekkelijk vriendelijke wijze ontmoeten. Natuurlijk moet er worden afgerekend, maar je koopt er niet alleen een korter kapsel. Je krijgt aandacht, een gesprek en enige tijd later de zekerheid dat je terug mag komen omdat je lichaam intussen zelfstandig aan nieuwe omzet heeft gewerkt.
Daarmee heeft de kapper een voordeel dat de bakker nooit heeft gehad. Een brood groeit thuis niet vanzelf weer aan.
Een paar letters verschil
Het verdwijnen van de dorpsbakker is daarom meer dan een verandering in het winkelaanbod. Het vertelt iets over hoe dorpen veranderen, hoe schaalvergroting werkt en hoeveel waarde we ongemerkt verliezen wanneer efficiëntie belangrijker wordt dan nabijheid. Niet alles wat economisch goedkoper is, maakt een gemeenschap rijker.
Misschien moeten we daarom wat zuiniger zijn op de plekken waar mensen nog binnenlopen zonder afspraak, elkaar tegenkomen en even blijven praten. Of daar nu brood wordt gesneden of haar.
Want tussen bakker en kapper zit maar een paar letters verschil. Tussen een dorp mét zulke plekken en een dorp zonder, zit aanzienlijk meer.
En mocht ook de kapper ooit verdwijnen, dan wordt het werkelijk zorgelijk. Dan zitten we straks met lang haar, voorverpakt brood en niemand meer die weet waarom de buurvrouw gisteren zo laat thuiskwam.
